Architectuur Amsterdam

Amsterdam is in verschillende historische periodes over zo'n acht eeuwen gegroeid tot wat het nu is. Die groeiperioden zijn als jaarringen van een boom nog altijd herkenbaar. Een wandeling door Amsterdam is dan ook een wandeling door de architectuurgeschiedenis.

In de oudste delen van Amsterdam, aan weerszijden van het Damrak,  is de middeleeuwse stad nog herkenbaar aan het patroon van stegen, dijken en burgwalgrachten. De groeiexplosie van de gouden eeuw zie je natuurlijk in de grachtengordel en aan de architectuur van de gebouwen, maar ook op de Westelijke Eilanden  in de Jordaan. Verder naar de periferie passeer je eerst de zone van de met bolwerken versterkte stadswal, bij de binnenring van Nassaukade en Stadhouderskade. Steek je die over, dan kom je bij de negentiende eeuwse uitbreidingen, met in het zuiden de voorname wijken van de Rijksmuseumbuurt en het Vondelpark met het Rijksmuseum als toegangspoort, en in het westen en oosten de volkswijken die de aanloop van werkvolk moesten opvangen. Je bent dan in de negentiende eeuwse gordel aanbeland met zijn eclectische 'mengelmoes architectuur', die soms mooi en bijzonder is. Ga je nog verder dan kom je bij de Amsterdamse School, zoals de Spaarndammerbuurte en het Zuid van Berlage, en bij de vooroorlogse wijken van het Nieuwe Bouwen.

De wijken buiten de Ringweg A10 zijn van na de Tweede Wereldoorlog. Hier zie je de grote modernistische stadsuitbreidingen van na de oorlog, de Westelijk Tuinsteden en de Bijlmermeer - allebei varianten van de tuinstad. Vooral de Bijlmermeer was een prachtig stedenbouwkundig experiment, dat door de sociale problemen nog altijd niet op waarde schat wordt. Met de Westelijke Tuinsteden van Van Eesteren waren het allemaal noodzakelijke stappen op weg naar de aansprekende wijken die we nu maken in Amsterdam. Niet alle vernieuwing vindt nu trouwens plaats buiten de ring. IJburg wel natuurlijk, maar er zijn ook 'inbreidingen', zoals het Westerdokseiland, Funen, het GWL-terrein en het Westerpark en het Oostelijk Havengebied: geheel nieuwe stadswijken die in de bestaande stad ingevoegd zijn op oude fabrieksterreinen en vrijkomende havengebieden vlak bij het IJ.

Ach, wij zijn Amsterdam Noord helemaal vergeten! Hoe typisch! Amsterdam-Noord, in het historische Waterland-gebied boven het IJ, is lang het vergeten stuk van Amsterdam geweest. Eigenlijk was het niet echt Amsterdam. Het werd wel het Siberië van Amsterdam genoemd, memoreert Jan Donkers in Zo dicht bij Amsterdam, zijn weemoedige prachtboek over Noord - als je het leest ben je verkocht, dan ben je van Noord en zijn bewoners gaan houden. Amsterdam Noord werd opgebouwd rond oude dorpen als Buiksloot, Nieuwendam en Oostzaan en groeide voor en na WO-II met de opkomst van de grote werven aan de noordoever van het IJ tot een van de grootste stadsdelen van Amsterdam uit. Het was een echte arbeidersstad. Maar Noord is ontdekt en blijft niet langer het onbekende Amsterdam. Elders meer daarover.

Op deze site zijn de locaties onderverdeeld naar de zeven stadsdelen. Maar de geschiedenis trok zich natuurlijk niets aan van die bestuurlijke eenheden. De variaties in architectuur zijn vooral zichtbaar op buurt- en wijkniveau, en in wezen zijn het deze variaties die de wijken mede definiëren. Over de tijd zullen wij hier dan ook impressies van deze locaties - buurten en wijken - toevoegen. Overal is op architectuurgebied wel iets aan de hand, zowel binnen als buiten de ring.